Forbes Georgia-ს წინა ნომრებში საკმაოდ დეტალურად მქონდა აღწერილი მე-19 საუკუნის საქართველოში არსებული სავახშო კაპიტალის ფორმები და მასშტაბები.
თუმცა ამჯერად უფრო შორს წავალთ და შევჩერდეთ მე-12-13 საუკუნეების საქართველოზე, სადაც, თავიდანვე უნდა ითქვას, სავახშო კაპიტალი საკმაოდ ფართო მასშტაბებს მოიცავდა. აღნიშნულ პერიოდში არსებობდა სპეციალური ამხანაგობები, ე.წ. “ორტაღები” (მომდინარეობს მონღოლურიდან და მეპაიე კომპანიონს ნიშნავს), რომელთა არსებობა მძიმე ტვირთად დააწვა საქართველოს მოსახლეობას მე-13 საუკუნეში. ამ ამხანაგობებში ძირითადად ვაჭარ-მევახშენი იყვნენ გაერთიანებულები.
მაგალითად, ამ “ორტაღების” საქმიანობა ხშირად ნამდვილ ყაჩაღურ ხასიათს ატარებდა. წერილობითი წყაროების მიხედვით, საქართველოში სავახშო კაპიტალი და ზოგადად მევახშეობა განსაკუთრებული პოპულარობით არ სარგებლობდა. მიუხედავად ამისა, შუა საკუნეების საქართველოში სავახშო კაპიტალის გამოყენება საკმაოდ ფართოდ ხორციელდებოდა. . იდენტური აზრი არსებობდა სავაჭრო საქმიანობაზეც. თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ სავახშო კაპიტალი და ზოგადად მევახშეობით დაკავებული ორგანიზაციები დიდ ტვირთად არ აწვებოდა საქართველოს მოსახლეობას, როდესაც ქვეყანაში შედარებით ეკონომიკური სტაბილურობა სუფევდა, საგარეო მტერი კი არ ჩანდა.
ეს ვითარება შეიცვალა მე-13 საუკუნეში, საქართველოში მონღოლთა ბატონობის დაფუძნების შემდეგ. ზემოთ ნახსენები “ორტაღები” განსაკუთრებით არაპოპულარული გახდა მონღოლების შემოსევებისას შედეგად ქვეყანაში მძიმე ეკონომიკური ფონის შექმნის შემდეგ. დიდი გადასახადებისა და მორღვეული მეურნეობის გამო, ქართველი ფეოდალები მიდიოდნენ “ორტაღებში” და მინიმალურ ფასად აქირავებდნენ თავიანთი სოციალური სტატუსის განმსაზღვრელ საგანს – ყმა-მამულს. ამით “ორტაღები” ქვეყნის უმდიდრეს გაერთიანებებად იქცნენ, რაც, თავის მხრივ, აღატაკებდა როგორც ფეოდალებს, ასევე მოსახლეობას.
თითქოს ადამიანთა გარკვეული ჯგუფის ხელში დიდი ფულის კონცენტრაციას პოზიტიური ცვლილებები უნდა გამოეწვია, მაგრამ ეკონომიკა ამ წესებით იშვიათად მუშაობს. ამასთან დაკავშირებით საინტერესო პარალელების გავლება შეიძლება თანამედროვე საქართველოსთანაც, სადაც ბოლო წლების განმავლობაში საკმაოდ აქტუალური არის ფინანსური სიდუხჭირის გამო მოსახლეობაში ჭარბვალიანობის დონის ზრდა.
“ორტაღები” ფეოდალებისგან ყმა-მამულებს საკმაოდ დაბალ ფასში ყიდულობდნენ, შემდეგ კი ძვირად ასაღებდნენ. ერთ-ერთი ისტორიული საბუთის (სიგელის) მიხედვით, სოფელი ხოვლე, რომელიც აღბუღასა და მის შვილებს ეკუთვნოდა, ამ უკანასკნელებმა 1259 წელს დააგირავეს და ეს აქტი ახლად შექმნილი სპეციალური საბუთით – თამასუქით დასტურდება. თამასუქში მრავალი დეტალია ნახსენები. მათ შორის აღსანიშნავია სოფლის გამოხსნის ვადის ხანდაზმულობა. თუ დამგირავებლის მიერ მიწის გამოხსნა გარკვეულ დრომდე არ მოხდებოდა, მგირავებელს (“ორტაღს”)უფლება ეძლეოდა, მისთვის მისაღებ ნებისმიერ ფასად გაეყიდა აღბუღას ქონება. კონკრეტულ შემთხვევაში “ორტაღმა” მართლაც მიჰყიდა სოფელი სხვა მფლობელს.
საინტერესოა, რომ აღბუღამ და მისმა შვილებმა “ორტაღს’ თავისი მიწა 65 000 თეთრად მიაქირავეს/შეასყიდეს. შეიძლება იმის თქმაც, რომ რადგან ქონება ძირითადად “ორტაღების” ხელში იყო კონცენტრირებული, რეალურად მსყიდველუნარიანები მხოლოდ ისინი იყვნენ, რაც ხელოვნურად ამცირებდა ოქროს, მიწისა თუ სხვა სახის ქონების ფასებს.
“ორტაღები” – ეს სახელწოდება ისტორიულ წყაროებში მხოლოდ მე-13 საუკუნიდან ფიგურირებს, მაგრამ თამამად შეიძლება იმის თქმა, რომ მსგავსი ორგანიზაციები საქართველოში მანამდეც არსებობდა. “ორტაღები”, ან როგორც მათ ხშირად უწოდებენ, საკრედიტო, გამსესხებელ-დამგირავებელი ამხანაგობები, მხოლოდ იმდროინდელ საქართველოში არ იყო გავრცელებული, არამედ დამახასიათებელი იყო მთელი მახლობელი აღმოსავლეთისთვის.
უძრავ ქონებაზე გირავნობით გაცემული სესხის გარდა, “ორტაღები” ასევე ნისიად იძლეოდნენ ფულსა და საქონელს. ამ ორგანიზაციებსა და თანამედროვე გამსესხებელ დაწესებულებებს შორის ბევრი მსგავსება იკვეთება.
მართალია, “ორტაღები” დიდ ზარალს აყენებდნენ ქართველ ფეოდალებს, ეს გამსესხებელი ორგანიზაციები, თავისი პირველადი ფორმით წააგავს საბანკო ურთიერთობების პრიმიტიულ ფორმას, რომელიც იმდროინდელ საქართველოში იყო განვითარებული. საქართველოში “ორტაღების” განვითარების პარალელურად, დასავლეთ ევროპაში ისახებოდა პირველი საბანკო ურთიერთობები, რომლებიც სათავეს იტალიაში, XII საუკუნიდან იღებენ. თავდაპირველად მათ ვაჭრობით დაიწყეს და შემდგომმა განვითარებამ ისეთი რთული მექანიზმი წარმოშვა, როგორიც არის ბანკი. იტალიელები ასევე ქმნიდნენ საბანკო ფილიალებს უცხო ქვეყნის ტერიტორიებზეც.
აღნიშნული მიმოხილვა ცხადყოფს, რომ მე-19 საუკუნის საქართველოში თანამედროვე ტიპის საბანკო ურთიერთობების ჩასახვამდე, ფართოდ იყო გავრცელებული საკრედიტო საქმიანობა. საინტერესოა ისიც, რომ საქართველოს პარალელურად, გამსესხებელი ორგანიზაციები ევროპის სავაჭრო ქალაქ-სახელმწიფოებში, კერძოდ იტალიაში იქმნებოდა. ვარაუდის დონეზე შეიძლება იმის თქმა, რომ, რთული გეოპოლიტიკური ვითარება რომ არა, რომელშიც საქართველო მე-13 საუკუნიდან აღმოჩნდა, ეს გამსესხებელი ორგანიზაციები შესაძლოა უფრო რთულ, უკვე საბანკო დაწესებულებებად ქცეულიყო.
ასე მოხდა მე-19 საუკუნის საქართველოში, როდესაც ფულის შემნახველ-გამსესხებელი ამხანაგობების შექმნა დაიწყო. რადგან ეს სტატია მაინც უფრო შორეულ წარსულს ეხება, აქ მხოლოდ ზოგად დეტალებზე შევჩერდები და ვახსენებ, რომ ერთ-ერთი პირველი გამსესხებელი ორგანიზაცია გახლდათ 1866 წელს დუშეთის მაზრის სოფელ მლეთაში გახსნილი ამხანაგობა. 1870-1880-იან წლებში ოცდაათამდე მსგავსი ამხანაგობა იყო დაარსებული. აღსანიშნავია ისიც, რომ მათი უმეტესობა, თანხების სიმცირის გამო, მალევე იხურებოდა. მიუხედავად ამისა, 1900 წლისათვის მარტო დასავლეთ საქართველოში ფულის შემნახველ-გამსესხებელი 24 ამხანაგობა არსებობდა.
ამას მივყავართ უკვე ბანკების შექმნამდე, როდესაც ფულის შემნახველ-გამსესხებელი ამხანაგობების პარალელურად საქართველოში იქმნებოდა ბანკებიც. ასე, მაგალითად, 1866 წელს თბილისში გაიხსნა სახელმწიფო ბანკის განყოფილება, რომელსაც შემდგომ ბათუმსა და ქუთაისში ფილიალების გახსნა მოჰყვა. 1871 წელს კი დაარსდა თბილისის კომერციული ბანკი.
