რომის იმპერიის დიდებული დედაქალაქი ხშირად გამხდარა ცეცხლის მსხვერპლი. ყველაზე ცნობილი და მასშტაბური ნერონის დროს მომხდარი ხანძარია, რომელიც როგორც თანადროულ, ისე თანამედროვე ისტორიკოსების, რელიგიის მკვლევართა და შეთქმულების თეორიების მოყცარულთა ინტერესის არეალში მოექცა. ვინ იყო ხანძარში დამნაშავე, როდის გამოჩნდნენ ქრისტიანები რომში და რა გეგმები ჰქონდა იმპერატორს?
აპენინის ნახევარკუნძულზე თითქმის ყოველთვის განსაკუთრებულად ცხელი ზაფხული იცის, მაგრამ 64 წლის ივლისი რომისათვის მოსალოდნელზე უფრო “მხურვალე” გამოდგა. საქმე ისაა, რომ იმპერიის დედაქალაქი ისეთ ძლიერ ხანძარში გაეხვა, როგორიც მისი დაარსების დღიდან არ მომხდარა.
“მთელი ქალაქი მოიცვა არაჩვეულებრივმა ქაოსმა, ადამიანები გიჟებივით დარბოდნენ აქეთ-იქით. ზოგიერთი ცდილობდა მეგობარს დახმარებოდა, ამავე დროს კი ეშინოდათ, რომ თავიანთი საკუთარი სახლი დაექცეოდათ. ზოგიერთი ჯერაც ბოლომდე ვერ აცნობიერებდა, რა საფრთხეში იმყოფებოდნენ და რომ ყველანი დაიხოცებოდნენ. ისინი, ვინც სახლებში იყვნენ, ცდილობდნენ გაეღწიათ გარეთ თავისათვის საშველად, ზოგი კი პირიქით, შენობებში ეძიებდა ხსნას. ბავშვები, ქალები, კაცები, მოხუცები – ყველანი ყვიროდნენ და ტიროდნენ. ხმაურსა და კვამლში არაფრის გაგონება და დანახვა არ შეიძლებოდა. ზოგიერთი სადაც იყო, იმ ადგილიდან ფეხს არ იცვლიდა შიშისაგან გონდაკარგული” – დიონ კასიუსზე უკეთ ალბათ არცერთ ანტიკურ ავტორს არ აღუწერია ის, რაც მაშინ რომში ხდებოდა. „იმდენად მძიმე იყო ქალაქისთვის მიყენებული ზიანი, რომ ხალხი რამდენიმე საუკუნის წინ გალების მიერ რომის გაძარცვას იხსენებდა”.
64 წლის ხანძრისადმი განსაკუთრებული ინტერესი უკავშირდება იმპერატორ ნერონს, რომის ისტორიის ერთ-ერთ ექსტრავაგანტურ პიროვნებას. ასევე ახალი რელიგიის, ქრისტიანობის გამოჩენას ისტორიის ასპარეზზე და რომაელთა დაპირისპირებას მასთან.
ნერონზე არსებული ცნობებიდან, ბევრი რამ საკმაოდ არარეალური ჩანს და მეტყველებს მის მიმართ თავად ამ ავტორთა დამოკიდებულებაზე. ნერონი განსხვავდებოდა თავისი დროის სხვა მმართველთაგან. იულიუს-კლავდიუსების დინასტიის იმპერატორები, ზოგადად, რადგან ჩვენთვის კარგად არიან ცნობილები რომაელ ავტორთა ენაწყლიანობის წყალობით, უფრო „ადამიანურები” არიან, უფრო ახლო შეგვიძლია გავეცნოთ მათ პირად ცხოვრებას, ხასიათს, ინტერესებს, განსხვავებით აღმოსავლელი მონარქებისაგან, რომლებზეც ცნობები მწირი და ცალმხრივი იყო, იმ შემთხვევების გარდა, თუ მათი ცხოვრება რომაელი ან ბერძენი ავტორების თხზულებებში აისახებოდა.
იმპერატორი ნერონი ქრისტიანულ, ებრაულ თუ ადრერომაულ გადმოცემებში დაუნდობელი, სისხლისმსმელი პიროვნებაა, რომელსაც მხოლოდ განადგურება და მოსპობა შეუძლია. ის ახლოს დგას თავისი წინამორბედის, იმპერატორ კლავდიუსის ძმისშვილთან, იმპერატორ კალიგულასთან. ის ღრმადაა აღბეჭდილი ებრაულ და ქრისტიანულ ტრადიციაში, მიჩნეულია ანტიქრისტედ და უკავშირდება აპოკალიფსს. არც მისივე თანამედროვე რომაელი ავტორები არიან დადებითად განწყობილნი ნერონის მიმართ და ამასაც, რასაკვირველია, თავისი მიზეზები მოეძებნება. აღმოსავლელ მეფეებს ძირითადად მათი სამხედრო წარმატებებით აფასებდნენ, ნაწილობრივ ასე იყო რომშიც, მაგრამ აქ კიდევ უფრო დიდი მოთხოვნები არსებობდა – ის, რაც შეიძლებოდა აღმოსავლეთში დიდ ომად და გრანდიოზულ გამარჯვებად მოენათლათ, რომისათვის ნაკლებად მნიშვნელოვანი იყო.
რომის ზოგიერთ იმპერატორს, თუნდაც ნერონს, დომიციანეს და ტიბერიუსს, ზოგიერთი მარცხის გარდა, სამხედრო წარმატებებიც ჰქონდათ თავიანთი მმართველობისას, მაგრამ ეს მოვლენები მეტ-ნაკლებად ჩრდილქვეშ მოექცა რომაელ ისტორიკოსთა თხზულებებში, სამაგიეროდ, რომში მიმდინარე პოლიტიკური ინტრიგები, პირადი ცხოვრების სხვადასხვა დეტალი უფრო მკაფიოდ აისახა ლიტერატურაში და ღრმა კვალი დატოვა ამ იმპერატორთა ცხოვრების აღწერის ტრადიციაზე. შემდგომი თაობები, რომლებიც უკვე ტაციტუსის, იოსებ ფლავიუსის თუ I საუკუნის სხვა ავტორთა ცნობებს ეყრდნობოდნენ, ძალაუნებურად ექცეოდნენ მათი ზეგავლენის ქვეშ. ნერონი არ იყო რომის დიად იმპერატორთაგანი, მაგრამ მისი მმართველობის პერიოდის ჯოჯოხეთად წარმოდგენაც არ მოგვცემს ობიექტურ სურათს.
რომის იმპერიაში ქრისტიანები იუდეველებსა და წარმართებს ნერონამდეც არ უყვარდათ. რომაელებს უცხო რელიგიური ჯგუფების მხრიდან მხოლოდ ერთგულება სჭირდებოდათ. ქრისტიანობა კი, რომაული მმართველობის სისტემისთვის ჯერ არ იყო სანდო და მისაღები. სვეტონიუსის მიხედვით, იმპერატორმა კლავდიუსმა გამოსცა ბრძანება რომიდან ქრესტოს მიმდევარი იუდეველების განსადევნად. სამეცნიერო ლიტერატურაში არ არსებობს თანხმობა ამ საკითხზე, ვინ იგულისხმება ქრესტოს შორის. შესაძლოა აქ უბრალოდ საქმე გვაქვს ბერძნული სიტყვის ქრისტოსის (მესია) ლათინურ ფორმასთან. არაა გამორიცხული, რომ ქრისტეს მიმდევარმა ცალკეულმა პირებმა, რომლებიც რომში მოხვდნენ, თავიანთი ქადაგებით გამოიწვიეს მართლმორწმუნე იუდეველთა უკმაყოფილება, როგორც ეს ხდებოდა პროვინციებში.
კლავდიუსმა, რომელსაც არ სურდა დაეშვა არეულობა რომში, გაასახლა აქედან იუდეველები. კლავდიუსის მიერ იუდეველთა გასახლება მოხსენიებულია მოციქულთა საქმეებშიც. ასე რომ, კლავდიუსის ეს ბრძანება მიმართული იყო არა კონკრეტულად ქრისტიანთა, არამედ ზოგადად იუდეველთა წინააღმდეგ, რომელთა რელიგიური დაპირისპირება და მესიანისტური მისწრაფებები იმპერატორს შესაძლოა, დედაქალაქში მშვიდობიანობისათვის საფრთხის შემქმნელად მიეჩნია. ნერონის დროს რომში ქრისტიანთა უკვე არცთუ ისე მცირერიცხოვანი ჯგუფი იმყოფებოდა. მათი წინამძღოლებიდან განსაკუთრებით გამოირჩეოდნენ პეტრე და პავლე.
რომში, 64 წლის ივლისში მომხდარმა ხანძარმა არა მხოლოდ თავად ხანძრის დროს შეიწირა ხალხი, არამედ ცეცხლის ჩაქრობის შემდეგაც, როდესაც დამნაშავეს დაუწყეს ძებნა. იმპერიის ხალხით სავსე დედაქალაქი ხშირად იწვოდა. 6 წლის ძლიერი ხანძრის შემდეგ ავგუსტუსმა სპეციალური სახანძრო სამსახური შექმნა. ტიბერიუსის დროს რომში ორჯერ მოხდა ხანძარი. ხანძრები ხდებოდა კალიგულასა და კლავდიუსის დროსაც. ხანძრის შემდეგ ქალაქის აღდგენისთვის ასობით მილიონი სესტერცი იხარჯებოდა. ყველა ეს ხანძარი დამანგრეველი ძალით ბევრად ჩამორჩებოდა 64 წელს, ნერონის დროს მომხდარ ხანძარს.
ხანძარი დაიწყო მჭიდროდ დასახლებულ კვარტალში დიდი ცირკის მახლობლად. თავდაპირველად ცეცხლი მოედო ხის ქოხებსა და ფარდულებს, რომლებშიც ბერძენი და აზიელი ვაჭრები ცხოვრობდნენ, შემდეგ ცეცხლმა ცირკის არენას მიაღწია. მალე 14-დან 10 რაიონი, რომლებიც ავგუსტუსმა გააშენა, ცეცხლში გაეხვა. ცეცხლმა შთანთქა ძველი ტაძრები, დიდებული სასახლეები, მდიდრული თეატრები, ტრიუმფალური თაღები და წარსულის მრავალი ძეგლი. როდესაც ნერონი დარწმუნდა, რომ პალატინის სასახლის გადარჩენა აღარ შეიძლებოდა, ქალაქის შემოგარენში, თავის ბაღებს შეაფარა თავი. რომში საერთო ქაოსმა დაისადგურა. რამ გამოიწვია ხანძარი, ვის ინტერესებში შედიოდა და რა მოიტანა შედეგად, ამაზე დღესაც მსჯელობენ და სხვადასხვა ჰიპოთეზა არსებობს.
დიონ კასიუსი აღნიშნავს, რომ ნერონი მთელი რომის განადგურებას ნატრობდა და მან გაგზავნა ხალხი და გაავრცელებინა ხანძარი. ნერონის „რომის გადამწვავად” გამოყვანას თავის დროზე საკმაოდ ბევრი მომხრე ჰყავდა. იმპერატორს ჰქონდა გეგმა, როგორ განევითარებინა რომის ძველი უბნები, რომელთა მოწყობა და სანიტარული მდგომარეობა არ აკმაყოფილებდა და გადაწყვიტა, ხანძრის მოწყობით გაენადგურებინა. ამისათვის აირჩია შუა ზაფხულის პერიოდი, როდესაც სამხრეთის ან დასავლეთის ქარი ქრის და მისი მეშვეობით ხანძარიც ადვილად გავრცელდებოდა პალატინის გორაკის სამხრეთ კუთხიდან, სადაც იმპერატორის ბრძანებით ცეცხლი გაუჩინეს საიმპერატორო საწყობს. ნერონს სურდა, თავისი „ოქროს სასახლე“ გაეფართოებინა იმ ტერიტორიის ნაწილზე, რომელსაც გადაწვავდა.
ისტორიკოსთა ნაწილი მიიჩნევს, რომ ხანძრის ნერონისთვის დაბრალება არცთუ მყარი ჰიპოთეზაა. თუმცა მისი მმართველობისას იმდენი უკანონობა ხდებოდა, რომ ხალხი მზად იყო დაეჯერებინა, რომ სწორედ ის იყო დამნაშავე. ქალაქ რომში ძირითადად ცუდად აგებული და ადვილად აალებადი სახლები (ინსულები) იყო და ცეცხლის გაჩენის შემთხვევაში, მისი შეჩერება ფაქტობრივად შეუძლებელი ხდებოდა.
ნერონმა ხანძრის გავრცელებისთანავე მიიღო ენერგიული ზომები მოსახლეობის დასახმარებლად. მათ განკარგულებაში გადასცა მთელი რიგი საზოგადოებრივი შენობები, ბრძანა დროებითი საცხოვრებელი ბანაკების აშენება მარსის მინდორზე და იმპერატორის ბაღებში. ოსტიიდან და ახლო ქალაქებიდან დიდი რაოდენობით სურსათისა და პირველადი საჭიროების ნივთების მოატანინა, შესამჩნევად დასწია ფასები პურზე. ტაციტუსის მიხედვით, ამ ზომებმა შესაბამისი შედეგი ვერ მოუტანეს ნერონს ხალხის დამოკიდებულების შეცვლისათვის, რადგან გავრცელდა ხმები, თითქოს ის, მაშინ როდესაც რომი ცეცხლის ალში იყო გახვეული, სასახლის სცენაზე იდგა და ტროის დაცემაზე მღეროდა, ადარებდა რომის თავს დამტყდარ უბედურებას ძველ დროში მომხდარს. ეს, რასაკვირველია, ცარიელი სიტყვებია, თუნდაც იმიტომ, რომ თეატრი, იმპერატორის სასახლეში, პალატინის გორაკზე მდებარეობდა და ამ დროისათვის ცეცხლის ალში იყო გახვეული. ეს, თუნდაც გამოგონილი, სცენა ისე ეფექტური იყო წარმოსადგენად და ისეთ დიდ შთაბეჭდილებას ახდენდა მსმენელზე, რომ ხალხის ფანტაზიას ფართო გასაქანი მისცა. ისე კი, ნერონს, რომელიც აღმერთებდა ბერძნულ კულტურას რომაულზე მეტად, თავისუფლად შეეძლო შეედარებინა ცეცხლმოდებული რომი ტროისათვის.
ამ დროს ჩნდებიან ქრისტიანები „ასპარეზზე” და მათ შესახებ ტაციტუსი მოგვითხრობს: „იმისათვის, რათა აღეკვეთა ჭორები [თითქოს რომი მას გადაეწვას], მან[იმპერატორმა ნერონმა] ტყუილუბრალოდ დასდო ბრალი და აწამა ყველაზე საშინელი მეთოდებით ადამიანები, რომელთაც ზოგადად ქრისტიანებს უწოდებდნენ და [უმთავრესად] სძულდათ თავიანთი სისაძაგლის გამო. ქრისტუსი, რომლისგანაც მოდის ეს სახელი, პონტიუს პილატემ (და არა პონტოელმა პილატემ. პილატე პონტოელი არ იყო, პონტიუს არის საკუთარი სახელი, რომელიც იტალიაში იყო გავრცელებული, განსაკუთრებით სამნიტებში), იუდეის პროკურატორმა სიკვდილით დასაჯა როგორც დამნაშავე, ტიბერიუსის იმპერატორობის ხანაში, მაგრამ მავნე ცრურწმენა, რომელიც დროებით ჩაახშეს, გავრცელდა არა მხოლოდ იუდეაში, სადაც ჩაისახა ეს სიბოროტე, არამედ ქალაქ რომშიც, სადაც ყოველგვარი საძაგელი და სამარცხვინო მსოფლიოს ყველა კუთხიდან იკრიბება და ფართოდ ვრცელდება. თავდაპირველად დაიჭირეს ისინი, რომლებიც ღიად აცხადებდნენ, რომ ამ სექტის მიმდევრები იყვნენ, შემდეგ კი მათი მითითებით ბევრი სხვაც, დადანაშაულებული უმეტესად არა ქალაქის დაწვისათვის, არამედ ადამიანთა მოდგმის სიძულვილისათვის.
ერთ დროს, ისტორიოგრაფიაში არსებობდა აზრი, თითქოს ხანძარი, მართლაც ქრისტიანების მოწყობილი იყო. ასევე ბევრი პროზელიტი გახლდათ პრეტორიანელთა და რომის მეხანძრეთა შორის. ენერგიულ შეთქმულთა ჯგუფმა დაგეგმა გაეწმინდა იმპერიის ბინძური დედაქალაქი ხანძრის მეშვეობით და დაეყენებინათ სამყაროს დასასრული, რომელსაც ელოდნენ. ეს მოძველებული მოსაზრება შემდგომში საფუძვლიანად უარყვეს ამ საკითხის მკვლევრებმა. მაგრამ რომის ასეთ უბედურებას განტევების ვაცი სჭირდებოდა და იმპერატორმაც, გაცოფებულ პლებსს განსასჯელად მისცა ქრისტიანები. უცხო და უცნობი რელიგიის მიმდევრები, რომელთა დასჯა არ გამოიწვევდა იმპერიის მოსახლე რომელიმე ხალხის უკმაყოფილებასა და აჯანყებას. სავარაუდოდ, ქრისტიანების წინააღმდეგ რეპრესიებს შეეწირნენ მოციქულები პეტრე და პავლეც, თუმცა მათი სიკვდილის ზუსტი თარიღი არ გვაქვს და უბრალოდ მოიაზრება, რომ ისინი 64-დან 68 წლამდე პერიოდში უნდა დაეხოცათ. პეტრე თავდაყირა გააკრეს ჯვარზე, ხოლო პავლეს თავი მოჰკვეთეს.
ანტიქრისტიანულმა „გენოციდმა” ნერონს ახალი აღთქმის ბოლო კანონიკურ წიგნში – „გამოცხადებაში” დაუმკვიდრა ადგილი. სატანის „მხეცები” რომაელი იმპერატორები არიან, ხოლო მხეცის რიცხვი – 666 – ალბათ ნერონის კოდია. „ნერონ კეისრის” ბერძნული ფორმის ებრაულ თანხმოვნებზე ტრასლიტირებით, თახმოვნების რიცხვითი ეკვივალენტებით შეცვლით და ამ რიცხვების შეკრებით 666 მიიღებთ. სავარაუდოდ, „გამოცხადება” იმპერატორ დომიციანეს მმართველობის დროს, ქრისტიანების დევნის პერიოდში, 81-96 წლებში დაიწერა. II საუკუნის ავტორი ირენეუსი წერდა, რომ ზოგიერთ ხელნაწერში იყო არა 666 არამედ 616, თუმცა ამას გადამწერების შეცდომად თვლიდა და 666-ის თავისებურ განმარტებას იძლეოდა, რომ წარღვნა ნოეს სიცოცხლის მე-600 წელს მოხდა; კერპი, რომელიც ნაბუქუდონოსორმა დადგა, 60 წყრთა იყო სიმაღლით და 6 წყრთა სიგანით და ა.შ. რიცხვებს უთავსებდნენ სხვადასხვა სახელსაც სხვადასხვა პერიოდში, V საუკუნეში ვიქტორიანუსი მოიხსენიებდა ვანდალთა მეფე გაიზერიხსაც კი. ისტორიკოსი ჰენრი სანდერსი თვლის, რომ ნერონი შეესაბამება არა 666-ს, არამედ 616-ს. ეს რიცხვი ასევე გვხვდება სხვადასხვა ხელნაწერში 666-ის ნაცვლად. შესაძლოა ეს ცვლილება დროთა განმავლობაში მოხდა და მოცემული 616 არაა შეცდომა, ის მართლაც ნერონს უკავშირდება და უფრო ადრეულ პერიოდს განეკუთვნება, თუმცა იოანეს „გამოცხადების” დასათარიღებლად ამის განსაზღვრა ბევრს არაფერს გვაძლევს.
როგორც ვხედავთ, ნერონისა და ქრისტიანობის დაპირისპირების ამბის რეალურობას სათანადო საფუძვლები აქვს, მაგრამ საკითხისადმი სხვაგვარი მიდგომაა საჭირო, რათა არ მოვექცეთ ანტიკური ხანის ქრისტიან ავტორთა პროპაგანდის ან თუნდაც ნერონის მოძულე რომაელი ისტორიკოსების გავლენის ქვეშ და ცალმხრივად არ შევაფასოთ მოვლენები. ქრისტიანობა მიუღებელი იყო რომაელი საზოგადოებისათვის და მათი ბედი არ განსაზღვრა მხოლოდ ნერონის დამოკიდებულებამ. თუ კლავდიუსის დროს ქალაქიდან განდევნილი „ქრესტოს” მიმდევარ იუდეველებში ქრისტიანები იგულისხმება, კვლავაც დგება ქრისტიანობის იმ დროის რომაულ საზოგადოებასთან და რომის იმპერიაში გავრცელებულ სხვა კულტებთან შეუთავსებლობის პრობლემა. ქრისტიანობამ ნერონისგან მიყენებული ჭრილობები, შეიძლება ითქვას, საკმაოდ მალე მოიშუშა და კიდევ უფრო გაძლიერდა. მართალია, მას მოაკლდა პეტრესა და პავლეს მსგავსი ლიდერები, მაგრამ მათი სახით, ახალმა რელიგიამ, ქრისტესათვის წამებულთა კულტი შექმნა და მოციქულები ქრისტიანული თავდადების მაგალითებად გამოსახა. ნერონიდან IV საუკუნემდე, ქრისტიანების რიცხვი მუდმივად იზრდებოდა და ისინი ფეხს იკიდებდნენ მთელ იმპერიაში, რამაც საბოლოოდ დაარწმუნა რომის იმპერატორები, თავიანთი ძალაუფლება დაეკავშირებინათ ამ მზარდ და ძლიერ კულტთან, რის შემდეგაც რომისა და ქრისტიანობის იდეა ერთიანი და განუყოფელი გახდა.
